AI vào đại học: Thách thức mới
Mới đây, lần đầu tiên Bộ GD-ĐT đưa ra dự thảo Thông tư quy định ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học. Dự thảo đưa ra các quy định trong việc ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học, từ quản lý nhiệm vụ khoa học công nghệ; thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu; mô phỏng, thử nghiệm; phát triển sản phẩm; công bố, chia sẻ và hợp tác nghiên cứu; đến quản lý, lưu trữ và khai thác dữ liệu nghiên cứu.
Đồng thời đặt ra yêu cầu về liêm chính học thuật, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không làm thay đổi bản chất học thuật và khoa học của nghiên cứu. Việc sử dụng phải bảo đảm tính trung thực, khách quan, minh bạch, có thể kiểm chứng và không làm sai lệch kết quả. Dự thảo cũng nêu rõ các hành vi vi phạm như sử dụng AI để gian lận trong học tập, nghiên cứu; sao chép, đạo văn; giả mạo dữ liệu; nhờ người khác thực hiện nhiệm vụ học tập, nghiên cứu; không công bố, công bố không đầy đủ việc sử dụng AI khi có yêu cầu.
Tiến sĩ Huỳnh Quyền – Hiệu trưởng Trường đại học Tài nguyên và Môi trường TPHCM – cho rằng, không thể đặt vấn đề cấm AI, bởi nó là công cụ hữu ích và cần được khai thác hiệu quả trong học tập, giảng dạy cũng như nghiên cứu khoa học. “AI hỗ trợ rất tốt ở nhiều khâu như thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu; soạn bài giảng; tìm kiếm tài liệu; tổng hợp thông tin chuyên môn… Nhìn chung, công nghệ này giúp giảm đáng kể thời gian thực hiện công việc, nâng cao hiệu quả đào tạo và nghiên cứu” – ông nói.
Tuy vậy, theo ông Huỳnh Quyền, dù AI tham gia ở bất kỳ khâu nào thì giảng viên, sinh viên hay nhà khoa học vẫn phải chịu trách nhiệm về nội dung mình công bố hoặc thực hiện. Việc sử dụng AI cần đặt trong khuôn khổ đạo đức học thuật và đạo đức nghiên cứu khoa học.
Ông cũng thừa nhận, hiện trường chưa có phần mềm riêng để kiểm tra mức độ sử dụng AI trong nghiên cứu khoa học hay các sản phẩm học thuật. Do vậy, trường chủ yếu quản lý bằng văn bản hướng dẫn, khuyến cáo nội bộ gửi tới các khoa, giảng viên, nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ đạo đức học thuật. Đây cũng là khó khăn chung của nhiều trường hiện nay.
Giáo sư, tiến sĩ Huỳnh Trung Hiếu – Phó chủ tịch thường trực Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Trường đại học Công nghiệp TPHCM – cho rằng, thách thức lớn nhất hiện nay ở chỗ rất khó xác định ranh giới giữa “hỗ trợ học thuật” và “thay thế tư duy học thuật”. Điều khó nhất trong quản lý AI không phải phát hiện sinh viên hay giảng viên, nhà nghiên cứu có dùng AI hay không, mà là xác định họ dùng đến đâu, dùng vào mục đích gì và mức độ đó có vượt qua ranh giới liêm chính học thuật hay chưa.
Cần xây dựng văn hóa sử dụng AI có trách nhiệm
Theo ông Huỳnh Trung Hiếu, 1 bài luận được AI hỗ trợ chỉnh ngữ pháp, diễn đạt lại câu hoặc gợi ý dàn ý về bản chất không khác nhiều so với việc dùng phần mềm kiểm tra ngôn ngữ. Nhưng nếu AI viết toàn bộ nội dung, tự xây dựng lập luận, tổng hợp tài liệu hoặc tạo dữ liệu cho nghiên cứu thì câu chuyện đã hoàn toàn khác.
Trong khi đó, các công cụ nhận diện nội dung do AI tạo ra vẫn chưa đủ chính xác, có thể nhận diện nhầm hoặc bỏ sót. Điều này khiến việc kiểm soát gần như không thể tuyệt đối. “Công nghệ phát triển quá nhanh, còn quản lý luôn đi chậm 1 nhịp. Đây không chỉ là câu chuyện ở Việt Nam mà nhiều trường đại học trên thế giới cũng đang đối mặt” – ông nhận định.
Ở góc nhìn quản trị đại học, phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Xuân Hoàn – Hiệu trưởng Trường đại học Công Thương TPHCM – cũng cho rằng, việc kiểm soát AI tuyệt đối là không thể. Cách tiếp cận hiệu quả nhất là quản lý dựa trên nguyên tắc minh bạch, hướng dẫn, kiểm tra và nâng cao năng lực sử dụng AI một cách có trách nhiệm.
Ông nhấn mạnh: “Nhiệm vụ trọng tâm không phải là kiểm soát AI, mà là thiết lập chuẩn mực sử dụng AI có trách nhiệm. Đòi hỏi các nguyên tắc minh bạch, khai báo và đạo đức sử dụng tương tự như mọi phương pháp khoa học khác”.
Theo đó, mỗi cơ sở giáo dục cần xây dựng bộ quy tắc sử dụng AI rõ ràng, xác định phạm vi được phép, yêu cầu khai báo mức độ AI hỗ trợ trong bài tập, luận văn và công bố khoa học. Điều quan trọng nhất là minh bạch, bởi đó là tiền đề của liêm chính.
Ông cũng cho rằng các trường cần đổi mới trong đánh giá nghiên cứu khoa học, và đào tạo theo hướng đánh giá quá trình, tăng vấn đáp, phân tích phản biện và sản phẩm cá nhân hóa để giảm sự phụ thuộc vào AI, đồng thời nhận diện rõ hơn đóng góp thực của người thực hiện.
Điều quan trọng là nâng cao năng lực số và năng lực AI cho giảng viên. Qua đó phát hiện sai lệch, lỗi thuật toán, “ảo giác” của mô hình AI và hướng dẫn sinh viên sử dụng AI như công cụ học thuật chứ không phải công cụ thay thế tư duy.
Gần đây, nhiều trường đại học trong nước đã bắt đầu đưa ra hướng dẫn liên quan đến việc sử dụng AI. Có trường yêu cầu sinh viên khai báo nếu sử dụng AI trong bài tập, khóa luận. Có trường cho phép AI hỗ trợ lên ý tưởng, tìm tài liệu, kiểm tra ngôn ngữ nhưng không chấp nhận AI tạo ra toàn bộ sản phẩm cuối cùng. Một số trường cũng đưa nội dung đạo đức số và trách nhiệm sử dụng AI vào quy chế đào tạo hoặc hướng dẫn làm luận văn.
Ở khối nghiên cứu, nhiều cơ sở đào tạo bắt đầu yêu cầu tác giả công bố rõ mức độ AI tham gia trong quá trình xây dựng bản thảo khoa học; đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm cá nhân đối với dữ liệu, lập luận, trích dẫn và kết quả công bố. Ông Huỳnh Trung Hiếu nhận định: “Khi người học, nhà nghiên cứu sẵn sàng công khai AI đã hỗ trợ ở công đoạn nào, mức độ ra sao và vẫn chịu trách nhiệm đầy đủ với sản phẩm cuối cùng, đó chính là nền tảng của liêm chính học thuật trong thời đại số”.
Bộ Khoa học và Công nghệ hướng dẫn về liêm chính khoa học khi sử dụng AI
Mới đây, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN về hướng dẫn liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Hướng dẫn được xây dựng nhằm bảo đảm tuân thủ liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong toàn bộ quá trình hoạt động khoa học và công nghệ – từ đề xuất nhiệm vụ nghiên cứu, tổ chức thực hiện, công bố kết quả đến ứng dụng nghiên cứu vào thực tiễn.
Theo đó, các nguyên tắc cốt lõi của liêm chính khoa học gồm: trung thực, khách quan và minh bạch trong nghiên cứu; tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ; ghi nhận đầy đủ, chính xác đóng góp của tổ chức, cá nhân; lưu giữ dữ liệu nghiên cứu; trách nhiệm giải trình; công khai xung đột lợi ích và không lạm dụng nguồn lực nghiên cứu vào mục đích cá nhân.
Lần đầu tiên, nội dung liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp khi sử dụng AI được đưa thành một mục riêng trong văn bản hướng dẫn, như: có thể được sử dụng AI để hỗ trợ hoạt động nghiên cứu khoa học, nhưng chỉ với vai trò công cụ hỗ trợ, không thay thế tư duy khoa học, phân tích chuyên môn hay kết luận nghiên cứu của con người.
Khi sử dụng AI trong nghiên cứu, người thực hiện phải bảo đảm minh bạch về mức độ sử dụng, có khả năng kiểm chứng thông tin do AI hỗ trợ; chịu trách nhiệm đối với dữ liệu, nội dung, lập luận và kết quả công bố cuối cùng. Không sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, làm sai lệch kết quả nghiên cứu, sao chép nội dung hoặc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ…
